verantwoordelijk en vrij

Soms krijg je een tekst onder ogen die je uittilt boven je eigen vertrouwde gedachten. ‘Ik ben vrij omdat ik verantwoordelijk ben’. Ik denk dat de gangbare gedachte andersom is: verantwoordelijkheid betekent dat je vastgelegd wordt, onvrij om zomaar te doen waar je zin in hebt. Met de grootste verantwoordelijkheid die ik heb, voor mijn kinderen, had ik echter het tegenovergestelde gevoel: het was bevrijdend, al kon ik niet precies aangeven waar ik me dan van bevrijd voelde. Via Hetkind kreeg ik een artikel van Joachim Duyndam onder ogen. Hij is ‘Socrates hoogleraar Wijsbegeerte in het bijzonder met betrekking tot humanisme, mensbeeld, en geestelijke weerbaarheid’.

Dit specifieke artikel gaat over de filosoof Emmanuel Levinas. De uitspraak over vrijheid en verantwoordelijkheid komt van hem. Hij is ‘de filosoof van het menselijke gelaat’, enfin dat omschrijft Duyndam beter dan ik dus lees vooral zijn artikel.

Ik ben uitverkoren tot verantwoordelijkheid, mij is deze taak tot zorg door de ander opgelegd. Hoe weet ik dat? Dat zie ik in het gelaat van de ander. Ik kan het weten doordat de ander mij aankijkt‘. In welke relatie speelt dit meer, dan die met je kind? Op het moment dat mijn baby op mijn borst lag, direct na geboorte, was het duidelijk. Mijn kind keek mij aan, niet een ander. Ik ben degene die verantwoordelijk is, en ja! Ik voel me uitverkoren. Overigens wordt er verder niets gezegd over de invulling van die verantwoordelijkheid, maar alleen over het effect dat die blik van een ander op mij heeft.

Het mooie is, dat dit effect inderdaad gevonden wordt in psychologisch onderzoek. Zelfs een afbeelding van ogen bij een koffie-automaat is genoeg om mensen vaker netjes te laten betalen. Dit wordt vaak uitgelegd als angst voor ‘pakkans’, maar zo negatief zie ik de mens eigenlijk niet. Ik denk dat we als sociaal wezen tot empathie geneigd zijn, en dat omstandigheden deze natuurlijke neiging kunnen aanspreken. Zelfs een afbeelding van ogen geeft ons een gevoel van relatie tot de ander, degene áchter de koffie-automaat. Die relatie maakt mij verantwoordelijk, het appèl wordt op mij gedaan.

Duyndam noemt nog een tweede effect van het gelaat van de ander. Het tilt je uit boven je normale manier van doen. Wat vanzelfsprekend was in afwezigheid van een ander, is dat ineens niet meer. Vooral naarmate verschillen tussen jou en de ander groter zijn. Duyndam haalt een voorbeeld aan van een student uit Iran, die de lessen verandert door zijn aanwezigheid alleen. Je wordt in zekere zin bevrijd van je culturele ketenen, je kunt met nieuwe ogen kijken naar het hoe en waarom van je handelen. En bent daarmee vrij om te handelen vanuit keus, in plaats vanuit gewoonte.

Bij kinderen zie je dit ook terug. Peuters blijven netjes van de knopjes van de muziekinstallatie af als mama in de kamer is, blijkbaar voelt het kind zich op dat moment verantwoordelijk, zij voelt het appèl dat mama op haar doet. Is het gelaat van mama weg, dan is ook dit appèl niet aanwezig. Ook dit wordt helaas vaak negatief uitgelegd, als ongehoorzaamheid/pas gehoorzamen als politieagent mama in de buurt is. Maar een kind voelt zich verantwoordelijk voor de groep, en een jong kind heeft daar vaak de aanwezigheid van de ander nog bij nodig. Eigenlijk gaat dat dus niet over: op bepaald moment ben je intrinsiek gemotiveerd om iets wel/niet te doen, en de ogen van een ander doen je opnieuw stilstaan bij je keuzes.

Een kind is er niet op uit om onder de spiedende blik van haar ouders vandaan te komen, maar voelt zich vrij doordat ze weet dat de relatie met haar ouders stevig is. Je hoort erbij! Wil een kind dan geen zelfstandigheid? Zeker wel! In gesprek met Eliane Wiebenga kwamen we tot een mooie conclusie: laat wel de controle los, maar nooit het contact. Ook zij vertelde over het effect van de aanwezigheid van ouders, betrokkenheid, en hoe dat zelfs op afstand helpt om de symbolische 50c in het bakje te doen. Want als moeder voel ik me uitverkoren tot zorg voor mijn kind, maar andersom werkt het wellicht ook zo: als kind ben je speciaal diegene tot wie moeder/vader zich richt.

Misschien kan je pas echt vrij zijn als je je verbonden weet.

 

Advertisements

One thought on “verantwoordelijk en vrij

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s